Obie formy istnieją, ale znaczą co innego. Nieraz (łącznie) to „często, wielokrotnie”. Nie raz (osobno) to „nie jeden raz, tylko więcej” – używamy go, gdy przeciwstawiamy liczbę razy albo mocno ją podkreślamy.
„Nieraz” – często, wiele razy
To przysłówek. Zastępuje wyrazy często, niejednokrotnie, wielokrotnie:
- Nieraz zasypiałem nad książką.
- Babcia nieraz opowiadała nam o wojnie.
- Takie awarie zdarzały się już nieraz.
„Nie raz” – przeciwstawienie
Zapis rozdzielny stosujemy, gdy „nie” zaprzecza liczebnikowi „raz”, a zdanie wyraźnie przeciwstawia jeden raz wielu razom – zwykle ze spójnikiem ale, lecz, tylko:
- Mówiłem ci to nie raz, ale sto razy!
- Byłam tam nie raz, lecz kilkanaście razy.
Tu „raz” zachowuje swój sens liczebnikowy: „jeden raz”.
Jak odróżnić?
Spróbuj podstawić często. Jeśli pasuje bez zmiany sensu, piszesz nieraz. Jeśli w zdaniu jest przeciwstawienie z konkretną liczbą albo z wiele razy, piszesz nie raz. W zdecydowanej większości zdań – tych bez przeciwstawienia – właściwy będzie zapis łączny.
Podobne pary
Na tej samej zasadzie działają niejeden (niejeden by się poddał – „wielu”) i nie jeden (nie jeden, lecz dwaj zawodnicy). Łączna pisownia oznacza „wielu, często”, rozdzielna – zaprzeczenie liczby.
Jak zapamiętać?
Nieraz to jeden wyraz, który znaczy „wiele razy”. Nie raz to dwa wyrazy, bo w zdaniu stoi obok nich jeszcze trzeci element – ten, któremu się przeciwstawiają.
