Błąd gramatyczny to naruszenie reguł odmiany wyrazów albo budowy zdań. Dzieli się je na dwie główne grupy: błędy fleksyjne (źle odmieniony wyraz) i błędy składniowe (źle połączone wyrazy w zdaniu).
Czym różni się błąd gramatyczny od innych błędów?
Błędy językowe mają kilka rodzajów i łatwo je pomylić. Błąd ortograficzny dotyczy zapisu (ktury zamiast który), leksykalny – wyboru słowa (adoptować strych zamiast adaptować), frazeologiczny – przekształcenia utartego związku (wyciągnąć konsekwencje zamiast wyciągnąć wnioski lub ponieść konsekwencje). Błąd gramatyczny zachodzi wtedy, gdy słowo jest dobrze dobrane i dobrze zapisane, ale ma złą formę albo nie pasuje składniowo do reszty zdania.
Błędy fleksyjne – kłopoty z odmianą
Dotyczą form wyrazów: przypadków, osób, czasów, stopniowania. Najczęstsze przykłady:
- poszłem, weszłem → poszedłem, wszedłem
- wziąść → wziąć
- oni rozumią → oni rozumieją
- z tymi ludziami → z tymi ludźmi
- dwa tysiące złoty → dwa tysiące złotych
- włanczać → włączać
- bardziej lepszy → lepszy – podwójne stopniowanie
- widzę tą książkę → w tekście pisanym tę książkę; forma „tą” w bierniku jest dopuszczalna tylko w mowie potocznej
Błędy składniowe – kłopoty z budową zdania
Wyrazy mają poprawne formy, ale źle ze sobą współpracują. Najczęściej chodzi o:
- zły rząd, czyli niewłaściwy przypadek po czasowniku lub przyimku: wymagać cierpliwość → wymagać cierpliwości. Podobnie nie lubię tę muzykę → nie lubię tej muzyki.
- złą zgodę między podmiotem a orzeczeniem: Większość uczniów zdało egzamin → Większość uczniów zdała egzamin; Kasia i Ania przyszli → Kasia i Ania przyszły.
- błędny imiesłów: Wracając do domu, zaczął padać deszcz. Imiesłów na „-ąc” musi mieć ten sam podmiot co orzeczenie – deszcz nie wracał do domu. Poprawnie: Kiedy wracałem do domu, zaczął padać deszcz.
- niefortunny szyk: Sprzedam wózek dla dziecka używany – lepiej Sprzedam używany wózek dziecięcy.
- zbędny zaimek: To książka, którą ją kupiłem wczoraj → To książka, którą kupiłem wczoraj – zaimek „którą” już wskazuje dopełnienie.
Skąd biorą się błędy gramatyczne?
- Z analogii – przenosimy wzór z jednego wyrazu na inny: skoro przyniosłem, to „poszłem”.
- Z pośpiechu – w długim zdaniu gubimy podmiot i orzeczenie dopasowujemy do najbliższego rzeczownika.
- Z mowy potocznej – formy dopuszczalne w rozmowie (tą książkę) przenosimy do tekstów oficjalnych.
- Z kalki obcej – konstrukcje przejęte z innych języków, np. nadużywanie strony biernej.
Jak unikać błędów gramatycznych?
- W długich zdaniach szukaj podmiotu i sprawdzaj, czy orzeczenie się z nim zgadza.
- Przy wątpliwym przypadku zadaj pytanie: wymagać – czego?, unikać – czego?, używać – czego?.
- Imiesłów na „-ąc” stosuj tylko wtedy, gdy czynność wykonuje ta sama osoba co w zdaniu głównym.
- Formy odmiany sprawdzaj w słowniku poprawnej polszczyzny – rozstrzyga on także formy wahliwe.
- Czytaj tekst na głos. Wiele błędów składniowych słychać lepiej, niż je widać.