Groteska to sposób przedstawiania świata, który łączy elementy sprzeczne – komizm z tragizmem, realizm z absurdem – i celowo zniekształca rzeczywistość, żeby pokazać jej ukrytą prawdę.
Definicja
Słowo ma kilka powiązanych znaczeń:
- kategoria estetyczna – w literaturze, teatrze i sztuce: świat przedstawiony z przesadą, deformacją i zderzeniem śmieszności z grozą;
- utwór groteskowy – dzieło zbudowane na takich zasadach;
- w języku potocznym – sytuacja tak absurdalna, że aż śmieszna: to spotkanie zamieniło się w groteskę.
Pochodzenie
Wyraz pochodzi z włoskiego i wiąże się ze słowem grotta („grota”). Tak nazwano fantazyjne ornamenty z motywami roślinnymi, zwierzęcymi i ludzkimi, odkryte w podziemnych pomieszczeniach starożytnych budowli w Rzymie. Z czasem nazwa objęła wszystko, co dziwaczne i łączące niepasujące do siebie elementy.
Funkcje groteski
- krytyka – ośmiesza władzę, konwenanse i absurdy życia społecznego;
- niepokój – śmiech miesza się z grozą, więc czytelnik nie może się czuć bezpiecznie;
- ujawnianie prawdy – przez przesadę pokazuje mechanizmy, których w zwykłym opisie nie widać.
W literaturze polskiej po groteskę sięgali m.in. Witold Gombrowicz („Ferdydurke”), Sławomir Mrożek („Tango”) i Stanisław Ignacy Witkiewicz.
Synonimy i wyrazy bliskoznaczne
- absurd, farsa, karykatura – w znaczeniu potocznym
- groteskowość – cecha tego, co groteskowe
Odmiana i wyrazy pokrewne
groteska, groteski, grotesce, groteskę, groteską; przymiotnik groteskowy, przysłówek groteskowo.
Przykłady użycia
- „Tango” Mrożka to klasyczny przykład groteski.
- Obrady rady miasta przerodziły się w groteskę.
- Aktor zagrał tę postać przesadnie, niemal groteskowo.